Hajar al Aswad history and Islamic honorifics meaning

હજરે અસ્વદનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ

હજરે અસ્વદ: પ્રસ્તાવના અને શાબ્દિક અર્થ

ઇસ્લામ ધર્મમાં મક્કા મુકર્રમામાં આવેલી પવિત્ર 'કાબા' (Kaaba) મસ્જિદનું સ્થાન સર્વોચ્ચ છે. દુનિયાભરના મુસ્લિમો કાબા તરફ મોં કરીને નમાઝ અદા કરે છે. આ પવિત્ર કાબાના પૂર્વ ખૂણામાં (જેને રુકને અસ્વદ પણ કહેવાય છે) એક પવિત્ર કાળો પથ્થર જડેલો છે, જેને 'હજરે અસ્વદ' (Hajar al-Aswad) કહેવામાં આવે છે.

શાબ્દિક અર્થ: અરબી ભાષામાં 'હજર' (Hajar) નો અર્થ 'પથ્થર' થાય છે અને 'અસ્વદ' (Aswad) નો અર્થ 'કાળો' થાય છે. આથી, હજરે અસ્વદનો સીધો અને સરળ અર્થ "કાળો પથ્થર" થાય છે.

આ પથ્થર માત્ર એક ભૌતિક વસ્તુ નથી, પરંતુ તે ઇસ્લામિક ઇતિહાસ, શ્રદ્ધા, પવિત્રતા અને આધ્યાત્મિકતાનું એક મહાન પ્રતીક છે. હજ્જ અને ઉમરાહ દરમિયાન આ પથ્થરને ચુંબન કરવું અથવા તેની તરફ ઇશારો કરીને તવાફ (કાબાની પરિક્રમા) શરૂ કરવી એ ઇસ્લામિક પરંપરાનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

ઇસ્લામિક માનયતા અને ધાર્મિક મહત્વ

ઇસ્લામિક હદીસો (પયગંબર મુહમ્મદ સાહેબના કથનો અને કાર્યો) અને ઇતિહાસકારોના મતે, હજરે અસ્વદ એ દુનિયાનો પથ્થર નથી, પરંતુ તે જન્નત (સ્વર્ગ) માંથી પૃથ્વી પર લાવવામાં આવ્યો છે.

પ્રસિદ્ધ હદીસ ગ્રંથ 'તિરમિઝી' ની એક રિવાયત અનુસાર, અલ્લાહના રસૂલ પયગંબર મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ ફરમાવ્યું હતું:

"હજરે અસ્વદ જ્યારે જન્નતમાંથી ઉતારવામાં આવ્યો ત્યારે તે દૂધ કે બરફ કરતાં પણ વધુ સફેદ હતો, પરંતુ મનુષ્યોના ગુનાઓ અને પાપોને કારણે (તેને સ્પર્શ કરવાથી) તે ધીમે ધીમે કાળો પડી ગયો."

આ હદીસ દર્શાવે છે કે માનવજાતના પાપોને શોષી લેવાની પ્રકૃતિને કારણે આ પથ્થરનો રંગ બદલાઈ ગયો. ઇસ્લામમાં એવી પણ માન્યતા છે કે કયામત (ન્યાયના દિવસ) ના દિવસે આ પથ્થરને અલ્લાહ દ્વારા બે આંખો અને જીભ આપવામાં આવશે, અને તે તે તમામ લોકોની તરફેણમાં સાક્ષી આપશે જેમણે સાચી શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે તેનો સ્પર્શ કર્યો હતો કે તેને ચુંબન કર્યું હતું.

હજરે અસ્વદનો પ્રાચીન ઇતિહાસ: હઝરત આદમથી હઝરત ઇબ્રાહીમ સુધી

હજરે અસ્વદનો ઇતિહાસ માનવ સભ્યતા જેટલો જ જૂનો છે. ઇસ્લામિક ઇતિહાસકારોના જણાવ્યા અનુસાર, આ પથ્થરનો ઇતિહાસ મુખ્યત્વે ત્રણ તબક્કામાં વહેંચાયેલો છે:

૧. હઝરત આદમ (અલયહી સલામ)નો સમય

જ્યારે પ્રથમ વ્યક્તિ અને પયગંબર હઝરત આદમ (અલયહી સલામ) ને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર મોકલવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમની સાથે આ પથ્થર પણ પૃથ્વી પર ઉતારવામાં આવ્યો હતો. હઝરત આદમે પૃથ્વી પર સૌપ્રથમ અલ્લાહના ઘર (કાબા) નું નિર્માણ કર્યું ત્યારે આ પથ્થરને ત્યાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ હઝરત નૂહ (અલયહી સલામ) ના સમયમાં આવેલા મહાપ્રલય (ભયાનક પૂર) દરમિયાન કાબાની ઇમારત નષ્ટ થઈ ગઈ હતી, પરંતુ અલ્લાહના આદેશથી આ પવિત્ર પથ્થરને મક્કાની નજીક આવેલી 'જબલે અબૂ કુબૈસ' (અબૂ કુબૈસ પર્વત) માં સુરક્ષિત રીતે છુપાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

૨. હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલયહી સલામ) અને હઝરત ઇસ્માઇલ(અલયહી સલામ)દ્વારા પુનઃનિર્માણ

મહાપ્રલયના સદીઓ પછી, જ્યારે અલ્લાહ તાઆલાએ હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલયહી સલામ) અને તેમના પુત્ર હઝરત ઇસ્માઇલ (અલયહી સલામ)ને કાબાનું પુનઃનિર્માણ કરવાનો આદેશ આપ્યો, ત્યારે તેઓએ જૂના પાયા પર કાબાની દિવાલો ચણવાનું શરૂ કર્યું. જ્યારે દિવાલો ઊંચી થઈ ગઈ અને કાબાની પરિક્રમા (તવાફ) શરૂ કરવા માટે એક પ્રારંભિક બિંદુ (Starting Point) ની જરૂર પડી, ત્યારે હઝરત ઇબ્રાહીમે તેમના પુત્ર ઇસ્માઇલને એક ખાસ પથ્થર શોધવા કહ્યું.

હઝરત ઇસ્માઇલ પથ્થરની શોધમાં હતા, ત્યારે જ હઝરત જિબ્રાઈલ (અલયહી સલામ) અબૂ કુબૈસ પર્વત પરથી તે જન્નતી પથ્થર (હજરે અસ્વદ) બહાર કાઢીને હઝરત ઇબ્રાહીમ પાસે લાવ્યા. હઝરત ઇબ્રાહીમે અત્યંત આદરપૂર્વક આ પથ્થરને કાબાના પૂર્વ ખૂણામાં સ્થાપિત કર્યો. ત્યારથી જ કાબાની પરિક્રમા આ પથ્થરથી શરૂ કરવાની પરંપરા અમલમાં આવી.

પયગંબર મુહમ્મદ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમના યુગની ઐતિહાસિક ઘટના અને વિવાદનું નિવારણ

હજરે અસ્વદના ઇતિહાસની સૌથી રોમાંચક અને શાંતિદૂત તરીકેની ઘટના પયગંબર મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ના નબુવ્વત (પયગંબર પદ) મળ્યા પહેલાના સમયની છે. જ્યારે આપ સાહેબની ઉંમર આશરે ૩૫ વર્ષની હતી (ઇસવી સન ૬૦૫ ની આસપાસ), ત્યારે મક્કામાં એક ભયાનક પૂર આવ્યું, જેના કારણે કાબાની ઇમારતને ભારે નુકસાન થયું અને તેની દિવાલો નબળી પડી ગઈ. મક્કાના શાસક કબીલા 'કુરૈશ' ના લોકોએ કાબાને તોડીને તેનું નવેસરથી મજબૂત નિર્માણ કરવાનું નક્કી કર્યું. બધા કબીલાઓએ સાથે મળીને ફંડ ઉઘરાવ્યું અને પવિત્ર કમાણીથી કાબાનું નિર્માણ શરૂ કર્યું. કાબાની દિવાલો તૈયાર થઈ ગઈ, પરંતુ જ્યારે હજરે અસ્વદને તેના મૂળ સ્થાને ફરીથી સ્થાપિત કરવાનો સમય આવ્યો, ત્યારે કબીલાઓ વચ્ચે ભયંકર વિવાદ ઊભો થયો.

વિવાદનું કારણ: દરેક કબીલાના સરદારની ઈચ્છા હતી કે આ પવિત્ર અને સન્માનજનક કાર્ય માત્ર તેમનો જ કબીલો કરે, જેથી ઇતિહાસમાં તેમનું નામ અમર થઈ જાય.
યુદ્ધની સ્થિતિ: આ વિવાદ એટલો વધી ગયો કે કબીલાઓએ તલવારો ખેંચી લીધી. વાત લોહીની નદીઓ વહેવડાવવા સુધી પહોંચી ગઈ અને મક્કામાં ભયાનક યુદ્ધ ફાટી નીકળવાની અણી પર હતું. ચાર દિવસ સુધી કામ બંધ રહ્યું.
ઉકેલની દરખાસ્ત: પાંચમા દિવસે, કુરૈશના એક વયોવૃદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ 'અબૂ ઉમય્યા બિન મુગીરા કાતિબ' એ એક પ્રસ્તાવ મૂક્યો: "આવતીકાલે સવારે મસ્જિદ-અલ-હરામ (કાબા પરિસર) ના 'બાબુસ સલામ' દરવાજાથી જે વ્યક્તિ સૌપ્રથમ પ્રવેશ કરશે, તે જે નિર્ણય લેશે તે બધાએ માન્ય રાખવો પડશે." બધા કબીલાઓ આ દરખાસ્ત પર સહમત થયા.

પયગંબર સાહેબની બુદ્ધિમત્તા અને ન્યાયપ્રિયતા

બીજા દિવસે સવારે, બધાની નજર બાબુસ સલામ દરવાજા પર હતી. સૌપ્રથમ પ્રવેશ કરનાર વ્યક્તિ બીજું કોઈ નહીં પણ હઝરત મુહમ્મદ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ હતા. તેમને જોતા જ આખો મક્કા ઉલ્લાસથી પોકારી ઉઠ્યો: "આ તો 'અલ-અમીન' (વિશ્વાસપાત્ર) અને 'અસ-સાદિક' (સત્યવાદી) છે! અમે તેમના દરેક નિર્ણયથી ખુશ છીએ."

પયગંબર સાહેબે સમગ્ર મામલો શાંતિથી સાંભળ્યો. તેમણે અત્યંત કુશળતા અને બુદ્ધિ ચાતુર્યથી એક એવો ન્યાયપૂર્ણ ઉકેલ શોધ્યો જેણે મક્કાને વિનાશક યુદ્ધમાંથી બચાવી લીધું:

૧. તેમણે એક મોટી ચાદર મંગાવી અને તેને જમીન પર પાથરી.
૨. પોતાના પવિત્ર હાથોથી હજરે અસ્વદને ઉપાડીને તે ચાદરની બરોબર મધ્યમાં રાખ્યો.
૩. ત્યારબાદ તેમણે વિવાદ કરી રહેલા તમામ મુખ્ય કબીલાઓના સરદારોને બોલાવ્યા અને કહ્યું કે, "તમે બધા કબીલાના સરદારો આ ચાદરના છેડા પકડો અને તેને એકસાથે ઉપર ઉઠાવો."
૪. જ્યારે ચાદરને હજરે અસ્વદના નિયત સ્થાન સુધી ઊંચી કરવામાં આવી, ત્યારે પયગંબર મુહમ્મદ સાહેબે પોતાના પવિત્ર હાથોથી પથ્થરને ઉપાડીને કાબાની દિવાલમાં સ્થાપિત કરી દીધો.

આ અદ્ભુત નિર્ણયથી તમામ કબીલાઓ સંતુષ્ટ થયા, કારણ કે દરેકને આ પવિત્ર કાર્યમાં ભાગ લેવાનું સન્માન મળ્યું હતું. આ ઘટના પયગંબર સાહેબની શાંતિ સ્થાપવાની ક્ષમતાનું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.

ઇતિહાસના પાના પર: હજરે અસ્વદ પર આવેલા સંકટો અને હુમલા

ઇસ્લામિક ઇતિહાસના વિવિધ ગાળા દરમિયાન હજરે અસ્વદ પર અનેક પ્રાકૃતિક અને માનવસર્જિત આપત્તિઓ આવી, જેના કારણે તેને ઘણું નુકસાન થયું. આ ઘટનાઓને કારણે જ આજે આ પથ્થર આખો નથી, પરંતુ ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલો છે.

૧. અબ્દુલ્લા બિન ઝુબૈર ( (રદીઅલ્લાહો અનહોનો સમય અને આગની ઘટના (ઇસવી સન ૬૮૩)

ઉમય્યાદ વંશના શાસક યઝીદ બિન મુઆવિયાની સેનાએ જ્યારે મક્કા પર કબજો મેળવવા માટે હઝરત અબ્દુલ્લા બિન ઝુબૈરની ઘેરાબંધી કરી હતી, ત્યારે કાબા પર પથ્થરો અને સળગતા તીર ફેંકવામાં આવ્યા હતા. આ હુમલા દરમિયાન કાબાની ઇમારતમાં આગ લાગી ગઈ હતી. આ ભયાનક ગરમી અને આગના કારણે હજરે અસ્વદ અતિશય ગરમ થઈ ગયો અને તેના ત્રણ ટુકડા થઈ ગયા. બાદમાં અબ્દુલ્લા બિન ઝુબૈરે આ ટુકડાઓને ચાંદીની પટ્ટીથી જોડીને ફરીથી સ્થાપિત કર્યા હતા.

૨. કરમતીઓ (Qarmatians) નો આતંક અને પથ્થરની ચોરી (ઇસવી સન ૯૩૦) - સૌથી કાળો અધ્યાય

હજરે અસ્વદના ઇતિહાસમાં સૌથી હૃદયદ્રાવક અને આઘાતજનક ઘટના ઇસવી સન ૯૩૦ (હિજરી સન ૩૧૭) માં બની હતી. બહરીન અને પૂર્વીય અરેબિયામાં સક્રિય 'કરામિતા' (Qarmatians) નામના એક કટ્ટરપંથી અને લૂંટારૂ સંપ્રદાયના શાસક અબૂ તાહિર અલ-જનાબી એ હજ્જના પવિત્ર દિવસોમાં મક્કા પર આક્રમણ કર્યું.

નરસંહાર: અબૂ તાહિર અને તેની સેનાએ મસ્જિદ-અલ-હરામની અંદર હજ્જ પઢતા હજારો નિર્દોષ હાજીઓની નિર્મમ હત્યા કરી નાખી. ઝમઝમના કુવામાં લાશો ફેંકી દેવામાં આવી.
લૂંટ અને અપવિત્રતા: તેઓએ કાબાનો ગિલાફ (કાપડ) ફાડી નાખ્યો અને કાબાના દરવાજા તોડી નાખ્યા.
પથ્થરની ચોરી: અબૂ તાહિરે હજરે અસ્વદ પર કુહાડી વડે પ્રહાર કર્યો, જેનાથી તેના ટુકડા થઈ ગયા. તે આ પવિત્ર પથ્થરને ઉખાડીને પોતાના દેશ બહરીન (હજર પ્રદેશ) લઈ ગયો. તેનો હેતુ મક્કાનું મહત્વ ઘટાડીને પોતાના દેશમાં નવું હજ્જ કેન્દ્ર બનાવવાનો હતો.

હજરે અસ્વદ લગભગ ૨૨ થી ૨૩ વર્ષ સુધી કરમતીઓના કબજામાં રહ્યો. આ સમય દરમિયાન કાબાનું તે સ્થાન ખાલી રહ્યું અને હાજીઓ માત્ર તે જગ્યા પર હાથ લગાવીને પરિક્રમા કરતા હતા. અંતે, અબ્બાસી ખિલાફત દ્વારા ભારે દબાણ અને મોટી રકમ ચૂકવ્યા બાદ, ઇસવી સન ૯૫૨ માં કરમતીઓએ આ પથ્થર પાછો આપ્યો. જ્યારે તેને પાછો લાવવામાં આવ્યો, ત્યારે તે ટુકડાઓમાં હતો અને તેને ફરીથી વિશેષ મિશ્રણ અને ચાંદીના ફ્રેમ વડે કાબામાં જડવામાં આવ્યો.

૩. અન્ય છૂટાછવાયા હુમલાઓ

ઇસવી સન ૧૦૨૨ (હિજરી ૪૧૩): ફાતિમી ખિલાફતના શાસક અલ-હકીમ બિઅમ્રિલ્લાહના આદેશથી એક ઇજિપ્તના વ્યક્તિએ મસ્જિદમાં આવીને તલવાર વડે હજરે અસ્વદ પર હુમલો કર્યો અને તેને તોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ ત્યાં હાજર સુરક્ષાકર્મીઓ અને હાજીઓએ તેને તુરંત જ મારી નાખ્યો.
ઇસવી સન ૧૬૩૧: કાબામાં આવેલા ભયાનક પૂરના કારણે કાબાની દિવાલો પડી ગઈ અને હજરે અસ્વદને ફરીથી નુકસાન થયું, જેને ઓટોમન (ઉસ્માની) સામ્રાજ્યના સુલતાન મુરાદ ચતુર્થે ફરીથી રીપેર કરાવ્યો.

હજરે અસ્વદનું ભૌતિક અને વર્તમાન સ્વરૂપ

વર્તમાન સમયમાં, હજરે અસ્વદ એક અખંડ પથ્થર નથી. સદીઓ દરમિયાન થયેલા હુમલાઓ, આગ અને પ્રાકૃતિક આપત્તિઓના કારણે તે નાની-મોટી કરચોમાં વહેંચાઈ ગયો છે.

લક્ષણ	વિગતવાર વર્ણન
દેખાવ અને રંગ	તે ઘેરો કાળો અથવા લાલ પડતો કાળો પથ્થર છે. તેના પર સદીઓથી લાખો લોકોના હાથ અને હોઠ અડવાને કારણે તેની સપાટી અત્યંત મુલાયમ અને ચમકતી થઈ ગઈ છે.
ટુકડાઓની સંખ્યા	હાલમાં તેના મુખ્ય ૮ નાના ટુકડાઓ (Fragments) દ્રશ્યમાન છે, જે એક ખાસ પ્રકારના કેમિકલ, મીણ અને કાળા રંગના રાળ (Resin) ના મિશ્રણમાં એકસાથે જડી દેવામાં આવ્યા છે.
ચાંદીની ફ્રેમ (Silver Casing)	આ પથ્થરના ટુકડાઓ વિખરાઈ ન જાય અને સુરક્ષિત રહે, તે માટે તેની આસપાસ શુદ્ધ ચાંદીનું એક મોટું અંડાકાર (Oval) ફ્રેમ લગાવવામાં આવ્યું છે. આ ચાંદીનું ફ્રેમ કાબાના ખૂણામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.
કદ	જો આખા પથ્થરની વાત કરીએ તો તેની પહોળાઈ આશરે ૩0 સેન્ટીમીટર (૧૨ ઇંચ) જેટલી છે.

સૌદી અરેબિયા સરકાર દ્વારા આ પથ્થરની સુરક્ષા અને જાળવણી માટે સમયાંતરે ખાસ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, આધુનિક ફોટોગ્રાફી ટેકનિક (Focus Stacking) નો ઉપયોગ કરીને હજરે અસ્વદના અતિ-ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા (Ultra-HD) 3D ફોટા પાડવામાં આવ્યા હતા, જેમાં પથ્થરના અંદરના કુદરતી રેસા અને અસલી રંગો દુનિયા સમક્ષ આવ્યા હતા.

હજ્જ અને ઉમરાહમાં ધાર્મિક વિધિ: તવાફ અને ઇસ્તિલામ

ઇસ્લામ ધર્મના બે મહત્વના ધાર્મિક પ્રવાસ 'હજ્જ' અને 'ઉમરાહ' દરમિયાન હજરે અસ્વદ કેન્દ્રસ્થાને હોય છે. કાબાની આસપાસ સાત ચક્કર લગાવવાની વિધિને 'તવાફ' (Tawaf) કહેવાય છે.

પરિક્રમાની શરૂઆત અને અંત: તવાફની શરૂઆત હજરે અસ્વદની બરોબર સામેથી થાય છે. હાજીઓ ત્યાં આવીને પોતાનો જમણો હાથ ઉઠાવીને અથવા પથ્થર તરફ મોં રાખીને કહે છે: "બિસ્મિલ્લાહી અલ્લાહુ અકબર" (અલ્લાહના નામથી શરૂ, અલ્લાહ સૌથી મહાન છે). દરેક ચક્કર પૂરું થતાં જ ફરીથી હજરે અસ્વદની સામે આવીને નવું ચક્કર શરૂ કરાય છે. આમ, સાતેય ચક્કર હજરે અસ્વદ પર જ પૂરા થાય છે.
ઇસ્તિલામ (Istilam): હજરે અસ્વદને ચુંબન કરવું, તેને હાથથી સ્પર્શ કરવો અથવા ભીડ વધુ હોય તો દૂરથી હથેળીઓ તેની તરફ બતાવીને હથેળીઓને ચુંબન કરવાની ક્રિયાને ઇસ્લામિક પરિભાષામાં 'ઇસ્તિલામ' કહેવામાં આવે છે.

હઝરત ઉમર ફારૂક (રદીઅલ્લાહો અનહો) નું પ્રસિદ્ધ કથન

હજરે અસ્વદને લઈને મુસ્લિમોમાં કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી. મુસ્લિમો આ પથ્થરની પૂજા નથી કરતા, પરંતુ પયગંબર સાહેબની સુન્નત (પરંપરા) નું પાલન કરે છે. આ બાબત ઇસ્લામના બીજા ખલીફા હઝરત ઉમર બિન ખત્તાબ (રદીઅલ્લાહો અનહો)ના એક વિખ્યાત કથનથી સ્પષ્ટ થાય છે. તેમણે હજરે અસ્વદને ચુંબન કરતી વખતે કહ્યું હતું:

"હે પથ્થર! હું સારી રીતે જાણું છું કે તું માત્ર એક પથ્થર છે, જે ન તો કોઈને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને ન તો કોઈને ફાયદો કરાવી શકે છે. જો મેં અલ્લાહના રસૂલ (પયગંબર મુહમ્મદ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) ને તને ચુંબન કરતા જોયા ન હોત, તો હું તને ક્યારેય ચુંબન ન કરત."

આ કથન સાબિત કરે છે કે મુસ્લિમો માટે હજરે અસ્વદનું આદર-સન્માન એ પયગંબર સાહેબ પ્રત્યેના પ્રેમ અને આજ્ઞાપાલનનું પ્રતીક છે, કોઈ મૂર્તિપૂજા કે અંધવિશ્વાસ નથી.

નિષ્કર્ષ

હજરે અસ્વદનો અર્થ અને તેનો ઇતિહાસ અભૂતપૂર્વ અને અનેક ઉતાર-ચઢાવથી ભરેલો છે. તે સદીઓથી માનવજાતના ઇતિહાસ, પયગંબરોની ન્યાયપ્રિયતા, ઇસ્લામિક સામ્રાજ્યોના ઉત્થાન-પતન અને લાખો શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થાનો સાક્ષી રહ્યો છે. ભલે તે ઇતિહાસમાં અનેક ક્રૂર હુમલાઓનો ભોગ બન્યો હોય અને તેના ટુકડા થઈ ગયા હોય, તેમ છતાં આજે પણ તે વૈશ્વિક મુસ્લિમ બિરાદરી માટે એકતા, શાંતિ અને ભક્તિનું સર્વોચ્ચ કેન્દ્રબિંદુ બનીને કાબાના ખૂણામાં ઝળહળી રહ્યો છે. દર વર્ષે વિશ્વભરમાંથી કરોડો લોકો મક્કા પહોંચીને આ પવિત્ર જન્નતી પથ્થરનો દીદાર કરીને ધન્યતા અનુભવે છે.