મીના, અરફાત અને મુજદલિફા: હજ પ્રક્રિયાના પવિત્ર સ્થાનો અને તેમનું મહત્વ

ઇસ્લામ ધર્મના પાંચ સ્તંભોમાં (અરકાન-એ-ઇસ્લામ) ‘હજ’ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ફરજિયાત ઇબાદત છે, જે શારીરિક અને આર્થિક રીતે સક્ષમ દરેક મુસ્લિમ માટે જીવનમાં એક વાર કરવી ફર્ઝ (ફરજિયાત) છે. હજની આ પવિત્ર યાત્રા મક્કા મુકર્રમા અને તેની આસપાસના ચોક્કસ પવિત્ર વિસ્તારોમાં પૂર્ણ થાય છે. આ સ્થાનોમાં મીના (Mina), અરફાત (Arafat) અને મુજદલિફા (Muzdalifah) સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આ ત્રણ સ્થાનો વગર હજની કલ્પના પણ થઈ શકતી નથી.

---

૧. મીના (Mina): તંબુઓનું શહેર અને કુરબાનીનું સ્થાન

મીના એ મક્કા મુકર્રમાથી પૂર્વ દિશામાં આશરે ૭ થી ૮ કિલોમીટરના અંતરે આવેલી એક પહાડી ખીણ છે. હજ દરમિયાન આ જગ્યા લાખો સફેદ તંબુઓથી ઘેરાઈ જાય છે, તેથી તેને "તંબુઓનું શહેર" (Tent City) પણ કહેવામાં આવે છે. હજના પાંચ દિવસોમાંથી સૌથી વધુ સમય (ઝીલહિજ્જાની ૮, ૧૦, ૧૧, ૧૨ અને ૧૩ તારીખ) હાજીઓ મીનામાં જ વિતાવે છે.

મીનાનું ઐતિહાસિક મહત્વ અને કાર્યો

મીનાનો ઇતિહાસ હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલયહિસ્સલામ) અને તેમના પુત્ર હઝરત ઇસ્માઇલ (અલયહિસ્સલામ) સાથે જોડાયેલો છે. અલ્લાહના આદેશ પર જ્યારે તેઓ પોતાના પુત્રની કુરબાની આપવા જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે શૈતાને તેમને ત્રણ જગ્યાએ ગુમરાહ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. હઝરત ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) એ તે ત્રણેય સ્થળોએ શૈતાનને પથ્થરો માર્યા હતા, જેને આજે 'જમરાત' કહે છે. અહીં ૧૦, ૧૧ અને ૧૨ ઝીલહિજ્જાએ રમી (પથ્થર મારવા), કુરબાની અને હલક (વાળ મુંડાવવા) ની વિધિ થાય છે.

કુરાન સંદર્ભ: "અને અલ્લાહને યાદ કરો ગણતરીના (ચોક્કસ) દિવસોમાં. પછી જે કોઈ બે દિવસમાં ઉતાવળ કરે (મીના છોડી દે) તો તેના પર કોઈ ગુનો નથી..." — (સૂરહ અલ-બકરહ, આયત: ૨૦૩)

હદીસ સંદર્ભ: રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ ફરમાવ્યું: "અય્યામે તશરીક (મીનામાં વિતાવવાના દિવસો) એ ખાવા, પીવા અને અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લના ઝિક્ર (યાદ) ના દિવસો છે." — (સહીહ મુસ્લિમ, હદીસ નં: ૧૧૪૧)

---

૨. અરફાત (Arafat): હજનો સર્વોચ્ચ સ્તંભ

અરફાત એ મક્કાથી અંદાજે ૨૧ કિલોમીટર દક્ષિણ-પૂર્વમાં આવેલું એક વિશાળ મેદાન છે. હજનો સૌથી મહત્વનો અને અનિવાર્ય સ્તંભ 'વુકૂફ-એ-અરફાત' (અરફાતના મેદાનમાં રોકાવું) છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ૯મી ઝીલહિજ્જાના રોજ આ મેદાનમાં ઉપસ્થિત ન થઈ શકે, તો તેની હજ અમાન્ય (બાતિલ) ગણાય છે. અહીં 'જબલે રહમત' આવેલો છે જ્યાં હઝરત આદમ (અલૈહિસ્સલામ) અને હઝરત હવ્વા  (અલૈહિસ્સલામ) ની તૌબા કબૂલ થઈ હતી.

કુરાન સંદર્ભ: "આજે મેં તમારા માટે તમારો દીન (ધર્મ) પૂર્ણ કરી દીધો છે અને મારી નેઅમત (કૃપા) તમારા પર પૂરી કરી દીધી છે..." — (સૂરહ અલ-માઇદાહ, આયત: ૩ - જે અરફાતમાં નાઝિલ થઈ હતી)

હદીસ સંદર્ભ: અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) એ ફરમાવ્યું: "હજ એ અરફાત જ છે. જે વ્યક્તિ ૯મી ઝીલહિજ્જાની રાત્રે ફજર પહેલા અરફાત પહોંચી ગયો, તેણે હજ પામી લીધી." — (સુનન અબુ દાઓદ, હદીસ નં: ૧૯૪૯)

---

૩. મુજદલિફા (Muzdalifah): ખુલ્લા આકાશ નીચે રાતવાસો

મુજદલિફા એ મીના અને અરફાતની વચ્ચે આવેલો એક ખુલ્લો વિસ્તાર છે, જેને કુરાનમાં 'મશઅરે હરામ' પણ કહેવાયું છે. ૯મી ઝીલહિજ્જાના રોજ સૂર્યાસ્ત પછી હાજીઓ અરફાતથી અહીં આવે છે અને મગરીબ તથા ઇશાની નમાઝ એકસાથે પઢે છે. અહીં ખુલ્લા આકાશ નીચે રાતવાસો કરવાનો હોય છે અને શૈતાનને મારવા માટે પથ્થરો (કંકરીઓ) પણ અહીંથી જ વીણવામાં આવે છે.

કુરાન સંદર્ભ: "પછી જ્યારે તમે અરફાતથી પાછા ફરો, ત્યારે મશઅરે હરામ (મુજદલિફા) પાસે અલ્લાહનું સ્મરણ કરો..." — (સૂરહ અલ-બકરહ, આયત: ૧૯૮)

હદીસ સંદર્ભ: હઝરત જાબીર  (રદીઅલ્લાહો અનહો) થી રિવાયત છે કે: "નબી કરીમ સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ જ્યારે મુજદલિફા આવ્યા, ત્યારે તેમણે ત્યાં એક અઝાન અને બે ઇકામત સાથે મગરીબ અને ઇશાની નમાઝ અદા કરી." — (સહીહ મુસ્લિમ, હદીસ નં: ૧૨૧૮)

---

માહિતીનો ટૂંકો સારાંશ

સ્થાન	તારીખ (ઝીલહિજ્જા)	મુખ્ય કાર્ય
મીના	૮, ૧૦, ૧૧, ૧૨, ૧૩	તંબુમાં રોકાવું, રમી (પથ્થર મારવા), કુરબાની
અરફાત	૯ મોં (દિવસ)	વુકૂફ (રોકાવું - હજનો મુખ્ય સ્તંભ), દુઆ
મુજદલિફા	૯ ની રાત / ૧૦ ની સવાર	ખુલ્લા આકાશ નીચે રાતવાસો, કંકરીઓ વીણવી

ખાનકાહ-એ-આલિયા

નકશ઼બંદીયા-ચિશ્તિયા-સાબિરીયા-અશરફીયા,

ભુજ કચ્છ.