મસ્જિદમાં રિવોલ્વિંગ ચેર: આધુનિક ફેશન કે રુહાનીયતનું અપમાન?

Courtesy: Google images 

મસ્જિદની મર્યાદા અને વાઝ-નસીહત માટે ટેબલ-ખુરશીનો ઉપયોગ: એક સંશોધનાત્મક સમીક્ષા

મસ્જિદમાં ટેબલ, ખુરશી અને ખાસ કરીને રિવોલ્વિંગ ચેર (ફરતી ખુરશી) ના ઉપયોગ અંગે શરઈ, ફિકહી અને મસલકી દ્રષ્ટિકોણ પર આધારિત આ એક વ્યાપક અને વિગતવાર લેખ છે, જેમાં આલા હજરત ઇમામ અહમદ રઝા ખાન બરેલવી રહમતુલ્લાહ અલૈહના વલણ, પ્રતિષ્ઠિત ફતવાઓનો પ્રકાશ અને આધુનિક વર્ગના વિચારોની તુલનાત્મક સમીક્ષા રજૂ કરવામાં આવી છે.

---

પ્રસ્તાવના: મસ્જિદની પવિત્રતા અને ઇસ્લામી પ્રતીક

મસ્જિદ અલ્લાહ તબારક વ તઆલાનું ઘર અને પૃથ્વી પરનું સૌથી પવિત્ર સ્થળ છે. ઇસ્લામે મસ્જિદ માટે ખાસ અદબ અને મર્યાદાઓ નક્કી કરી છે જેથી તેની આધ્યાત્મિકતા અને ગરિમા જળવાઈ રહે. મસ્જિદ માત્ર એક ઇમારત નથી પરંતુ અલ્લાહની બંદગી, નમ્રતા અને આજીજીનું કેન્દ્ર છે. અહીં એવું દરેક કાર્ય જે અહંકાર, દુનિયાદારી અથવા લહુ-વ-લઈબ (મોજ-મજા-ખેલ-કૂદ) જેવું દેખાતું હોય, તેને શરઈ રીતે અણગમતું (નાપસંદ) ગણવામાં આવ્યું છે.

ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં મસ્જિદ-એ-નબવી ﷺ થી લઈને આજ સુધી, વાઝ-નસીહત અને શિક્ષણ માટે એક ખાસ પદ્ધતિ પ્રચલિત રહી છે. હુઝૂર અકરમ ﷺ એ મિમ્બર પર બેસીને ખુતબો આપ્યો અથવા જમીન પર બિરાજમાન થઈને સહાબા કિરામ અલીહિમુર રિઝવાનની તાલીમ આપી. આ જ પદ્ધતિ સલફ સાલેહીન અને હકપંથી ઉલેમાઓની રહી છે. પરંતુ હાલના સમયમાં કેટલાક વર્ગો દ્વારા મસ્જિદોમાં ઓફિસના ટેબલ અને ખુરશીઓ, ખાસ કરીને રિવોલ્વિંગ ચેરનો ઉપયોગ વધી ગયો છે, જેના પર ફિકહી દ્રષ્ટિકોણથી વાત કરવી જરૂરી છે.

હાલમાં કચ્છની મસ્જિદોમાં કેટલાક 'સોશિયલ મીડિયા સ્ટાર' હોવાનો ભ્રમ પાળતા બની બેઠેલા આલિમોની કાર્યશૈલી અત્યંત ચિંતાજનક છે.
રિવોલ્વિંગ ચેર પર બેસી ફિલ્મી અદામાં શૂટિંગ કરાવતા આ બની બેઠેલા આલિમોનો મકસદ દીનનું માર્ગદર્શન આપવાને બદલે સોશિયલ મીડિયા પર લોકપ્રિયતા મેળવવાનો વધુ જણાય છે.
દીનની સરળતા સમજાવવાને બદલે તેઓ જાણી જોઈને જટિલ અને વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ ઉછાળે છે, જે સામાન્ય જનતામાં જ્ઞાનના બદલે મૂંઝવણ અને ગેરસમજ પેદા કરે છે. લોકપ્રિયતાની આ આંધળી દોટમાં તેઓ પોતાનો વકાર ગુમાવીને હાસ્યાસ્પદ બની રહ્યા છે.

આલા હજરત ઇમામ અહમદ રઝા ખાનનું વલણ અને ફિકહી પાયા

મુજદ્દિદ-એ-દીન-વ-મિલ્લત, આલા હજરત ઇમામ અહમદ રઝા ખાન બરેલવી રહમતુલ્લાહ અલૈહએ તેમની વિશ્વવિખ્યાત ફતવાની કિતાબ "ફતાવા રઝવિયા" માં મસ્જિદોના અદબ પર ખૂબ જ કડકાઈથી વાત કરી છે. તેમના મતે મસ્જિદમાં એવી કોઈ પણ હૈયત (સ્થિતિ) ધારણ કરવી જે દુનિયાદારોની ફેશન અથવા વિધર્મીઓ અને ગુમરાહોની નકલ જેવી હોય, તે નાજાયઝ અથવા સખત મકરુહ છે.

• 1. નમ્રતા વિરુદ્ધ અહંકાર: આલા હજરતના ફિકહી સિદ્ધાંતો મુજબ, વાઝ માટે એવી બેઠક હોવી જોઈએ જે મિમ્બર-એ-રસૂલ ﷺ ની સુન્નતની નજીક હોય અથવા જેમાં અત્યંત નમ્રતા જણાતી હોય. ટેબલ અને ખુરશીનું સેટઅપ એવી સ્થિતિ પેદા કરે છે જે રાજાઓ, શાસકો અથવા ઓફિસના અધિકારીઓ જેવી દેખાય છે. ઇસ્લામમાં મસ્જિદની અંદર "સમાનતા" અને "બંદગી" ની કલ્પના છે, ત્યાં ઓફિસર જેવો અંદાજ અપનાવવો ઇસ્લામી પ્રતીકોની વિરુદ્ધ છે.

• 2. તશબ્બુહ બિલ કુફ્ફાર (બિન-મુસ્લિમોની નકલ):

આલા હજરતના મતે જે વસ્તુઓ બિન-મુસ્લિમોના ધાર્મિક પ્રતીકો અથવા તેમની ચોક્કસ પૂજા પદ્ધતિનો ભાગ બની ગઈ હોય, તેનાથી બચવું મુસ્લિમો માટે અનિવાર્ય છે. ખ્રિસ્તી પાદરીઓનું ચર્ચમાં ઊંચા ડેસ્ક અને ખુરશીઓ પર બેસીને પ્રવચન આપવું એ તેમની એક ખાસ પદ્ધતિ રહી છે. તેથી જ આલા હજરત અને તેમના વિચારધારાના ઉલેમાઓએ તેને "તશબ્બુહ" ગણાવીને નાપસંદ કર્યું છે.

રિવોલ્વિંગ ચેર (ફરતી ખુરશી) નો હુકમ 

​જ્યારે આપણે રિવોલ્વિંગ ચેરની વાત કરીએ છીએ ત્યારે મામલો માત્ર ખુરશી સુધી મર્યાદિત રહેતો નથી પરંતુ તેની ખાસિયત (ઝૂલવું અને ફરવું) પણ ચર્ચાનો વિષય બને છે.

1. લહુ-વ-લઈબ (મોજ-મજા-ખેલ-કૂદ): રિવોલ્વિંગ ચેરમાં ગતિ અને લવચીકતા હોય છે. મસ્જિદમાં એવી વસ્તુનો ઉપયોગ જે હલનચલન કરનારી કે ઝૂલનારી હોય, તે મસ્જિદની શાનની વિરુદ્ધ છે. ફિકહના વિદ્વાનો મુજબ મસ્જિદમાં એવી હિલચાલ કે એવી વસ્તુઓ લાવવી જે મોજ-મજા-ખેલ-કૂદના દાયરામાં આવે અથવા જેનાથી ગંભીરતા પ્રભાવિત થાય, તે મકરુહ-એ-તહરીમી છે.

2. હૈયત-એ-કિબર (અહંકારની સ્થિતિ): મુફ્તીઓના મતે રિવોલ્વિંગ ચેર પર બેસીને પડખા બદલવા કે ફરવું એ "અહંકાર" ની એક બાહ્ય સ્થિતિ પેદા કરે છે. વાઝ કરનારનું પદ એ છે કે તે લોકોના દિલમાં અલ્લાહનો ડર પેદા કરે, જો તે પોતે એવી બેઠક પર બેઠો હોય જે દુન્યવી ઠાઠમાઠની નિશાની છે, તો તેના નિવેદનની અસર ઓછી થઈ જાય છે.

પ્રતિષ્ઠિત ફતવાઓના પ્રકાશમાં

વકારુલ ફતાવા:  (મુફ્તી વકારુદ્દીન કાદરી રઝવી)

શારેહ-એ-બુખારી મુફ્તી વકારુદ્દીન સાહેબ જણાવે છે કે મસ્જિદમાં ખાસ જરૂરિયાત વગર ખુરશીનો ઉપયોગ ન થવો જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિ લાચાર હોય અને જમીન પર બેસી ન શકતી હોય, તો તેના માટે સાદી ખુરશીની છૂટ છે, પરંતુ તેને ખતીબની કાયમી પદ્ધતિ બનાવવી યોગ્ય નથી. રિવોલ્વિંગ ચેરને તેમણે સ્પષ્ટપણે "દુનિયાદારોની પદ્ધતિ" ગણાવી છે જે મસ્જિદનું અપમાન છે.

ફતાવા ફૈઝુર રસૂલ: (મુફ્તી જલાલુદ્દીન અમજદી)

મુફ્તી જલાલુદ્દીન સાહેબે આ મુદ્દા પર ખૂબ જ વિગતવાર વાત કરી છે. તેમણે લખ્યું છે કે ટેબલ અને ખુરશી લગાવીને પ્રવચન આપવું એ "વઝએ કુફ્ફાર" (કાફિરોની રીતભાત) છે. આપ જણાવે છે કે જૂની સુન્નત (મિમ્બર કે જમીન પર બેસવું) ને છોડીને વિદેશીઓ (અંગ્રેજો) ના તરીકાને મસ્જિદમાં લાવવો એ બિદઅત-એ-સય્યિઆ (ખરાબ નવીનતા) છે અને આવી સભામાં બરકત હોતી નથી.

મિનહાજી વર્ગ અને ડૉ.તાહિરુલ કાદરીનું વલણ એક તુલનાત્મક સમીક્ષા

ડો. તાહિરુલ કાદરી અને તેમની ચળવળ "મિનહાજુલ કુઆન" એ મસ્જિદો અને કેન્દ્રોમાં ટેબલ, ખુરશી અને આધુનિક સ્ટેજ લાવીને તેને કાયમી સ્વરૂપ આપી દીધું છે. તેમના વલણ અને પરંપરાગત ઉલેમાઓના વલણમાં સ્પષ્ટ તફાવત છે:

1. આધુનિકતા અને સુવિધાવાદ:

ડૉ.તાહિરુલ કાદરી સાહેબની દલીલ એવી છે કે આજના યુગમાં લોકોનું ધ્યાન ખેંચવા માટે "પ્રોફેશનલ" અંદાજ અપનાવવો જરૂરી છે. તેઓ ટેબલ અને ખુરશીને "વૈજ્ઞાનિક પ્રભાવ" અને "એકેડેમિક શિસ્ત" નો ભાગ માને છે. તેમના મતે આ માત્ર એક સાધન (Tool) છે, તેને શરઈ મનાઈમાં સામેલ ન કરવું જોઈએ.

2. પરંપરાથી વિચલનનો આરોપ:

પરંપરાગત સુન્ની ઉલેમાઓ તેમના પર એવો આરોપ લગાવે છે કે તેમણે "દીનને આધુનિક બનાવવા" ના ચક્કરમાં તેની અસલ ભાવના અને વકારને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. મસ્જિદને યુનિવર્સિટીનો ક્લાસરૂમ માની લેવો અથવા તેને કોર્પોરેટ ઓફિસનું સ્વરૂપ આપી દેવું, તે સલફ સાલેહીનની પદ્ધતિથી વિચલન છે.

નિષ્કર્ષ અને અંતિમ વલણ

ઉપર મુજબની તમામ ચર્ચાઓનો સારાંશ નીચે મુજબ છે:

અસલ સુન્નત: વાઝ-નસીહત માટે શ્રેષ્ઠ સ્થાન મિમ્બર છે જે સુન્નત-એ-રસૂલ ﷺ છે. જો મિમ્બર ન હોય તો જમીન પર બેસવું એ નમ્રતાની નિશાની છે.

જરૂરિયાત અને મજબૂરી: જો ખતીબ બીમાર હોય, તેને કમર કે ઘૂંટણની ગંભીર તકલીફ હોય, અથવા તે એટલો વૃદ્ધ હોય કે જમીન પરથી ઉઠી-બેસી ન શકતો હોય, તો એવી સ્થિતિમાં સાદી ખુરશી નો ઉપયોગ જાયઝ છે, કારણ કે "જરૂરિયાતો નિષિદ્ધ વસ્તુઓને જાયઝ બનાવી દે છે".

ટેબલનો ઉપયોગ: જો પુસ્તકો વધારે હોય અને સંદર્ભો જોવા માટે સામે એક નાનું ટેબલ (રહલની જગ્યાએ) રાખવામાં આવે તો તેમાં મનાઈ નથી, પરંતુ તેને ઓફિસ ડેસ્કનું સ્વરૂપ આપવું નાપસંદ છે.

રિવોલ્વિંગ ચેરની મનાઈ: રિવોલ્વિંગ ચેર અથવા પૈડાંવાળી ઓફિસ ખુરશીનો મસ્જિદમાં ઉપયોગ કોઈ પણ સંજોગોમાં પસંદ કરવા યોગ્ય નથી. આ મસ્જિદના અદબની વિરુદ્ધ, અહંકારની નિશાની અને ગુનેગારોની નકલ છે. આલા હજરત મુજબ આવી વસ્તુઓથી મસ્જિદને પવિત્ર રાખવી દરેક મુસ્લિમ પર વાજિબ છે.

પરિણામ:
મસ્જિદમાં સાદગી અને સુન્નતનો રંગ પ્રબળ હોવો જોઈએ. જો આપણે આધુનિકતાના નામે મસ્જિદની અંદર દુન્યવી સુખ-સુવિધાઓ લાવતા રહીશું, તો એક સમય આવશે જ્યારે મસ્જિદ અને દુન્યવી હોલ વચ્ચે કોઈ તફાવત બાકી રહેશે નહીં. તેથી, હકપંથી ઉલેમાઓનો એ જ નિર્ણય છે કે મસ્જિદોમાં ટેબલ અને ખુરશી (ખાસ કરીને ફરતી ખુરશી) ના ફેશનથી બચવું જોઈએ અને ઉસવ-એ-રસૂલ ﷺ તથા સલફ સાલેહીન પર અમલ કરવો જોઈએ.

         અલ્લાહ પાક બહેતર જાણકાર છે

ખાનકાહ-એ-આલિયા

નકશ઼બંદીયા-ચિશ્તિયા-સાબિરીયા-અશરફીયા,

ભુજ કચ્છ.